Niepewność tematem 12. edycji Endemitów

Festiwal od lat pyta, czy trudne doświadczenia historyczne, tożsamość regionu budowana na nowo i jego skomplikowane położenie geograficzne stworzyły warunki do powstania literatury wyjątkowej, „endemicznej” – charakterystycznej tylko dla tej części Europy. W tej edycji pytanie zyskuje szczególną wagę.

Literatura Europy Środkowo-Wschodniej mierzy się z wojną za wschodnią granicą, falami migracji, kryzysem zaufania do instytucji, przyspieszającymi przemianami społecznymi oraz coraz powszechniejszym poczuciem niestabilności ekonomicznej i politycznej. Festiwal będzie pytał, co literatura może zrobić z doświadczeniem, którego nie da się łatwo oswoić ani nazwać.

W programie znajdą się twórczynie i twórcy podejmujący w swojej pracy temat niestabilności tożsamościowej, cielesnej, geopolitycznej i egzystencjalnej. Bernadetta Darska, polska krytyczka literacka i eseistka oraz redaktor naczelna kwartalnika „Portret”, w książce „Republika ludzi młodych. Opowieść o nowym człowieku” przygląda się pokoleniu wchodzącemu w dorosłość bez stałych punktów odniesienia i temu, jak niepewność wpływa na tożsamość, wybory oraz relacje najmłodszych dorosłych.

Łotewska poetka, prozaiczka i przewodnicząca łotewskiego PEN Clubu, Inga Gaile, zaprezentuje najnowszą powieść „Skarbeniek”. To historia kobiety, która nagle zostaje sama z dwójką małych dzieci i pod presją bycia „matką doskonałą” zaczyna słyszeć głos swojego alter ego. Książka opowiada o niepewności tożsamości, wewnętrznym rozdarciu i poszukiwaniu oparcia tam, gdzie go brakuje; inspiracją były monologi z łotewskiego „Stand-upu kobiet”, współzałożonego przez Gaile. Pisarka działa także w ruchu feministycznym.

Ukraińska poetka, prozaiczka i dziennikarka z Charkowszczyzny Julia Ilucha w nagradzanym zbiorze „Moje kobiety” opisuje losy kobiet w obliczu rosyjskiej agresji – migrantek, żołnierek i ofiar wojny, których codzienność stała się synonimem permanentnego zagrożenia.

Sasza Iwaniuk, ukraińska badaczka i pisarka mieszkająca w Warszawie, jest autorką powieści „Amor[t]e”. Od lat bada sytuację ukraińskich migrantek i migrantów w Polsce oraz prowadzi Klub Literacki „Po sąsiedzku”, poświęcony rozmowom o wykorzenieniu i tożsamości w cieniu wojny.

Birutė Jonuškaitė, litewska prozaiczka, poetka i tłumaczka Czesława Miłosza oraz prezeska Związku Pisarzy Litwy, zaprezentuje najnowszy tom poetycki „Lista obecności” (lit. „Esamoji”, 2024). Wiersze stawiają pytanie o to, co znaczy „być obecnym”, gdy tożsamość, pamięć i przynależność stają się mniej oczywiste.

Temat ten pojawia się również w powieściach Jonuškaitė „Maranta” i „Maestro”, których bohaterki żyją na pograniczu kultur litewskiej i polskiej. Jej prozę określa się jako „prozaiczną poezję”; powracają w niej motywy powrotu oraz niepewnej, granicznej tożsamości.

Czeska poetka i performerka Jana Orlová w tomie „Nie uciekniesz” pisze o niepewności związanej z ciałem i społeczną kondycją kobiet. Przedstawia ciało jako pole napięcia między tradycją a codziennością.

Polski reporter i dwukrotny laureat Nagrody Nike Zbigniew Rokita przyjedzie z najnowszą książką «Aglo. Banką po Śląsku». To opowieść-podróż tramwajem linii 7, czyli «Siódemką», który łączy Katowice, Chorzów, Świętochłowice i Bytom w jedną, nieoczywistą aglomerację – «Aglo».

Rokita prowadzi czytelnika przez złożoną, wciąż na nowo definiowaną historię i tożsamość Górnego Śląska. Kontynuuje wątki znane z „Kajś” i „Odrzanii”, tym razem pokazując region jako miejsce nieustannie przesuwających się granic, tożsamości i przynależności.

W programie znajdzie się także głos Agnieszki Rembiałkowskiej, tłumaczki litewskiej prozy, między innymi „Maranty” Jonuškaitė. Spotkania poprowadzą Martyna Bunda, Rafał T. Czachorowski, prof. Przemysław Czapliński, Michał Domagalski, Agnieszka Lichnerowicz i prof. Joanna Roszak.

Festiwal odbędzie się od 8 do 11 października 2026 roku w Poznaniu, Gnieźnie i Mieścisku. Wstęp na wydarzenia jest wolny. Program można znaleźć na stronie www.endemity.pl oraz w mediach społecznościowych: FB @festiwalendemity i IG festiwalendemity.

_{Źródło: Urząd Miejski w Gnieźnie}